Fysieke agressie kan in verschillende zorgsituaties voorkomen. Een cliënt of patiënt kan bijvoorbeeld slaan, schoppen, duwen, vastgrijpen of met voorwerpen gooien.

Soms ontstaat dit gedrag plotseling, maar vaak zijn er vooraf signalen dat de spanning oploopt. Voor zorgmedewerkers is het belangrijk om die signalen te leren herkennen en te weten hoe zij vervolgens veilig en professioneel kunnen handelen.

Bij fysieke agressie staat veiligheid altijd voorop. Het doel is niet om een confrontatie te winnen, maar om letsel en verdere escalatie zoveel mogelijk te voorkomen. Kennis, duidelijke afspraken en regelmatig oefenen kunnen daarbij helpen.

Fysieke agressie ontstaat niet altijd uit het niets

Voordat iemand fysiek agressief wordt, kan het gedrag al veranderen. Iemand gaat bijvoorbeeld harder praten, wordt onrustig, maakt dreigende bewegingen of komt steeds dichterbij.

Ook schelden, dreigen en het niet meer reageren op normale uitleg kunnen signalen zijn dat een situatie verder dreigt te escaleren.

Het herkennen van deze veranderingen geeft je de mogelijkheid om eerder te handelen. Dat betekent niet dat ieder signaal automatisch tot fysieke agressie leidt. Wel helpt jet signaleren om bewuster te beoordelen wat er gebeurt en welke aanpak op dat moment passend is.

Probeer escalatie waar mogelijk te voorkomen

Zolang een gesprek nog mogelijk is, kan de manier waarop je communiceert invloed hebben op het verloop van de situatie. Rustig spreken, korte en duidelijke zinnen gebruiken en niet meegaan in een woordenwisseling kunnen helpen om extra spanning te voorkomen.

Ook luisteren kan belangrijk zijn. Soms ontstaat agressie vanuit frustratie, angst of het gevoel niet gehoord te worden. Begrip tonen voor een emotie betekent echter niet dat je agressief gedrag hoeft te accepteren. Geef duidelijk aan waar de grens ligt en welk gedrag niet toelaatbaar is.

Houd voldoende afstand

Wanneer de spanning toeneemt, is fysieke afstand belangrijk. Wie te dichtbij staat, heeft minder tijd en ruimte om te reageren wanneer iemand plotseling uithaalt, duwt of een voorwerp pakt. Probeer daarom voldoende ruimte tussen jezelf en de ander te houden.

Let tegelijkertijd op je omgeving. Zorg er waar mogelijk voor dat je niet wordt ingesloten en weet waar een uitgang is. Ga niet onnodig tussen een agressieve persoon en de enige vluchtroute staan. Ook obstakels, losse voorwerpen en de aanwezigheid van andere cliënten, patiënten of collega’s kunnen invloed hebben op de veiligheid.

Weet wanneer je het contact moet beëindigen

Niet iedere situatie kan met gesprekstechnieken worden opgelost. Wanneer de dreiging groter wordt of iemand daadwerkelijk fysiek geweld gebruikt, kan afstand nemen de verstandigste keuze zijn. Blijven praten omdat je een situatie per se zelf wilt oplossen, kan het risico juist vergroten.

Volg hierbij de afspraken en veiligheidsprocedures van de organisatie. Die kunnen bijvoorbeeld beschrijven wanneer je een ruimte verlaat, wanneer collega’s worden ingeschakeld en wanneer externe hulp nodig is.

Schakel op tijd hulp in

Bij dreigende fysieke agressie hoef je er niet alleen voor te staan. Het is belangrijk dat binnen een zorgorganisatie duidelijk is hoe medewerkers hulp kunnen inschakelen. Denk aan collega’s oproepen, gebruikmaken van een alarmsysteem of in ernstige situaties professionele hulpdiensten inschakelen.

Wacht niet automatisch tot een situatie volledig uit de hand loopt. Wanneer je merkt dat je de situatie niet meer veilig alleen kunt hanteren, kan vroegtijdig ondersteuning vragen verdere escalatie helpen voorkomen.

Fysiek ingrijpen vraagt om duidelijke kaders

Een fysieke reactie op agressie is niet iets wat je op eigen inzicht zomaar moet toepassen. Fysiek ingrijpen kan risico’s opleveren voor zowel de zorgmedewerker als de cliënt of patiënt. Bovendien spelen wet- en regelgeving, interne protocollen, proportionaliteit en de specifieke situatie een rol.

Bespreek een incident achteraf

Wanneer een agressie-incident voorbij is, is het verstandig om niet direct over te gaan tot de orde van de dag. Bespreek wat er is gebeurd en leg het incident vast volgens de procedures van de organisatie. Daarmee ontstaat inzicht in de aanleiding, het verloop en de manier waarop is gehandeld.

Een nabespreking kan ook duidelijk maken of er verbeteringen mogelijk zijn. Waren vroege signalen zichtbaar? Kon er sneller hulp worden ingeschakeld? Waren de interne afspraken duidelijk? Door incidenten op deze manier te evalueren, kan een team leren van situaties die zich daadwerkelijk hebben voorgedaan.

Daarnaast kan fysieke agressie veel impact hebben op de betrokken medewerker. Goede opvang en aandacht voor de nasleep horen daarom bij een veilige werkomgeving.

Training helpt om bewuster te handelen

In een spannende situatie is er vaak weinig tijd om uitgebreid na te denken. Daarom is het waardevol om vooraf te oefenen met situaties die in de praktijk kunnen voorkomen. Tijdens een training omgaan met agressie kunnen deelnemers bijvoorbeeld leren hoe zij oplopende spanning herkennen, afstand bewaren, grenzen stellen en op het juiste moment hulp inschakelen.

Tijdens een praktijkgerichte training kan onder meer aandacht worden gegeven aan:

• het herkennen van signalen die aan fysieke agressie vooraf kunnen gaan;
• de-escalerend communiceren en duidelijk grenzen stellen;
• een veilige positie kiezen en voldoende afstand bewaren;
• weten wanneer je ondersteuning moet inschakelen;
• verantwoord handelen volgens de afspraken en procedures van de organisatie;
• het nabespreken en evalueren van agressie-incidenten.

Kortom, het is zeker de moeite waard om te investeren in het volgen van een training omgaan met agressie. Goed om te weten: sommige bureaus hebben hun training omgaan met agressie afgestemd op de zorgsector. Een voorbeeld hiervan is zorgbemiddelingsbureau PRTD uit Rotterdam. Zeker dus een kijkje nemen waard.